Wyrażenia warunkowe: CASE WHEN ... THEN ... ELSE ... END

Pewnie już spotkałeś się z wyrażeniami warunkowymi w językach programowania: if-else, switch-case i podobne konstrukcje. W SQL mamy swój własny sposób na warunki: to wyrażenie CASE. Pozwala ono podejmować decyzje bezpośrednio w zapytaniach: jeśli warunek jest spełniony, zrób jedno, jeśli nie — coś innego.

Konstrukcja CASE jest szczególnie przydatna, gdy musisz pracować z danymi, które mogą mieć wartości NULL. Składnia jest prosta jak ściąga, zobaczmy:

CASE
    WHEN warunek1 THEN wynik1
    WHEN warunek2 THEN wynik2
    ...
    ELSE wynik_domyslny
END

Brzmi logicznie, nie? "Jeśli jest tak, zrób to, w przeciwnym razie zrób coś innego". Łatwo zapamiętać: "WHEN — to jeśli, THEN — co zrobić, ELSE — co zrobić, jeśli nic nie pasuje".

Przykład: klasyfikacja produktów

Wyobraź sobie, że mamy tabelę products, w której jest kolumna price, i chcemy podzielić produkty na grupy w zależności od ich ceny.

SELECT
    name AS product_name,
    price,
    CASE
        WHEN price IS NULL THEN 'Nieznany'
        WHEN price < 50 THEN 'Budżetowy'
        WHEN price BETWEEN 50 AND 100 THEN 'Standardowy'
        ELSE 'Premium'
    END AS price_category
FROM products;

Co tu się dzieje?

1. Jeśli cena price produktu nie jest podana NULL, wyświetlamy kategorię jako 'Nieznany'.
2. Jeśli cena jest mniejsza niż 50, produkt jest budżetowy 'Budżetowy'.
3. Jeśli cena jest w zakresie od 50 do 100, trafia do kategorii 'Standardowy'.
4. Wszystko inne — to produkty premium 'Premium'.

Oto wynik:

SQL, jak czarodziej, czyta wiersze tabeli products, stosuje się do każdego i sprytnie klasyfikuje.

Praca z NULL w CASE WHEN

Często zdarza się, że w danych są brakujące wartości (siema, NULL), i trzeba je czymś zastąpić. Na przykład mamy tabelę users z kolumną email, i dla użytkowników bez maila chcemy wyświetlić 'Nie podano'.

SELECT
    user_id,
    name,
    CASE
        WHEN email IS NULL THEN 'Nie podano'
        ELSE email
    END AS email_address
FROM users;

SQL tutaj działa jak szaman, ożywiając półpuste wiersze. Jeśli email nie istnieje, zamienia go na tekst 'Nie podano'. Jeśli email jest — po prostu go zostawia.

Wyrażenia warunkowe z liczbami

Czasem trzeba nie tylko podmienić wartości, ale też zbudować nową logikę. Na przykład, mamy tabelę students z kolumnami score (ocena) i name.

Chcemy ocenić studentów jako "Świetny", "Zaliczony" i "Niezaliczony", w zależności od ich punktów.

SELECT
    name AS student_name,
    score,
    CASE
        WHEN score IS NULL THEN 'Brak Wyniku'
        WHEN score >= 90 THEN 'Świetny'
        WHEN score >= 50 THEN 'Zaliczony'
        ELSE 'Niezaliczony'
    END AS performance_category
FROM students;

SQL grzecznie rozdziela studentów, jak surowy egzaminator: 90 punktów i więcej — tylko "Świetny", od 50 — "Zaliczony". A jak punktów brakuje... no, wiadomo.

Grupowanie i obsługa NULL

Praca z grupami danych — to kolejny obszar, gdzie CASE WHEN błyszczy. Wyobraź sobie, że mamy tabelę orders, i chcemy policzyć łączną liczbę zamówień według statusu, wliczając zamówienia ze statusem NULL.

SELECT
    CASE
        WHEN status IS NULL THEN 'Brak Statusu'
        ELSE status
    END AS order_status,
    COUNT(*)
FROM orders
GROUP BY 
    CASE
        WHEN status IS NULL THEN 'Brak Statusu'
        ELSE status
    END;

To zapytanie elegancko obsługuje puste statusy NULL i wstawia 'Brak Statusu' zamiast nich, a także liczy łączną liczbę zamówień w każdej grupie. Oto wynik:

Praktyczne przypadki: "Sztuczki" z CASE WHEN

Przykład 1: Sortowanie z uwzględnieniem NULL

Czasem wartości NULL trzeba wyświetlić albo na początku, albo na końcu posortowanej listy. To często się przydaje np. w listach zadań, gdzie priorytetowe zadania mają być wyżej, a zadania bez priorytetu (NULL) na końcu.

SELECT
    task_name,
    priority,
    CASE
        WHEN priority IS NULL THEN 1
        ELSE 0
    END AS priority_sort
FROM tasks
ORDER BY priority_sort ASC, priority ASC;

Dodaliśmy tu "wirtualną" kolumnę priority_sort, która ustawia NULL na końcu, a resztę sortuje rosnąco.

Przykład 2: Obliczenia z uwzględnieniem NULL

Wyobraź sobie, że liczymy końcową sumę zamówienia w tabeli orders, gdzie w kolumnie discount zniżka może być NULL, jeśli jej nie ma.

Musimy zamienić NULL na 0, żeby obliczenia się nie wywaliły.

SELECT 
    order_id,
    total_price,
    discount,
    total_price - 
    CASE
        WHEN discount IS NULL THEN 0
        ELSE discount
    END AS final_price
FROM orders;

Ten magiczny trik z CASE pozwala mieć pewność, że NULL nie rozwali nam obliczeń.

Dla orderid = 101: discount = 10. finalprice = 100 - 10 = 90. Dla orderid = 102: discount = NULL. CASE zwraca 0. finalprice = 200 - 0 = 200. Dla orderid = 103: discount = 15. finalprice = 150 - 15 = 135. Dla orderid = 104: discount = NULL. CASE zwraca 0. finalprice = 120 - 0 = 120. Dla orderid = 105: discount = 5. finalprice = 80 - 5 = 75.

Przykład 3: Wyświetlanie statusów użytkowników

W codziennej pracy często trzeba pokazać status użytkownika (np. "Aktywny" albo "Oczekuje") lub wskazać brak danych. Na przykład w tabeli users jest kolumna last_login, gdzie trzymana jest data ostatniego logowania.

SELECT
    user_id,
    name,
    CASE
        WHEN last_login IS NULL THEN 'Nigdy nie logował się'
        WHEN last_login < CURRENT_DATE - INTERVAL '30 days' THEN 'Nieaktywny'
        ELSE 'Aktywny'
    END AS user_status
FROM users;

Z tym zapytaniem system admina ożywa: użytkowników bez logowania nazywa "Nigdy nie logował się", a tych, którzy dawno nie byli, uznaje za "Nieaktywny". Reszta jest aktywna!

Typowe błędy i jak ich unikać

Brak ELSE: Jeśli nie dodasz ELSE, SQL po prostu zwróci NULL, jeśli żaden warunek nie będzie spełniony. To nie zawsze to, czego chcesz. Dlatego lepiej zawsze jawnie podać ELSE, nawet jeśli jesteś pewien, że ogarnąłeś wszystkie przypadki.

CASE
    WHEN condition THEN result
    -- ELSE 'Wartość domyślna' -- nie zapomnij!
END

Złożone warunki bez nawiasów: Jeśli masz kilka złożonych warunków z AND, OR albo NOT, zawsze używaj nawiasów. Bez nich twój query może zacząć "myśleć" źle.

CASE
    WHEN (column1 IS NOT NULL AND column2 > 5) THEN 'Poprawny'
    ELSE 'Niepoprawny'
END

Praca z NULL: Pamiętaj, że NULL nigdy nie jest równy (=) czemukolwiek. Na przykład:

CASE
    WHEN column = NULL THEN 'Nope!' -- Błąd!
    WHEN column IS NULL THEN 'Poprawnie!' -- O to chodzi.
END